ZABYTKI ZĄBKOWIC ŚL.


 

Nagrobek Karola I Podiebrada i Anny Żagańskiej w kościele parafialnym p.w. św. Anny w Ząbkowicach Śl.

 

1. Szkic historyczny

 

Karol I ( 1476 – 1536) był synem księcia Henryka I Starszego i jego żony - margrabianki Urszuli brandenburskiej oraz wnukiem założyciela rodu – Jerzego z Podiebradów ( 1420 – 1471), króla Czech. Jerzy w 1454 r. odkupił od Wilhelma Krušiny, syna słynnego Hynka Krušiny z Lichtenburka m. in. Kłodzko, Ziębice i Ząbkowice. Dwa lata później, 19 VI 1456 r. Jerzy, jako zarządca i namiestnik króla Czech, uzyskał od króla – Władysława Pogrobowca księstwo ziębickie w dziedziczne posiadanie, a po śmierci króla Władysława, sejm czeski dniu 2 III 1458 r. wybrał Jerzego z Podiebradów na króla Czech.

 

Jerzy z Podiebradów (pomnik w Kunstacie, wg Wikipedia)

 

Karol I urodził się w Kłodzku 4 V 1476 r. Był piątym dzieckiem i czwartym synem pary książęcej. W dniu 6 I 1488 r. ożenił się w Głogowie z Anną (ok. 1480 – 1541), córką Jana II, księcia żagańsko – głogowskiego i Katarzyny, córki księcia opawskiego Wilhelma z rodu Przemyślidów. W chwili zawarcia ślubu małżonkowie byli jeszcze dziećmi, stąd faktyczne zawarcie małżeństwa nastąpiło dopiero w 1495 r. Karol i Anna mieli 12 dzieci. Po śmierci ojca, Karol rządził wspólnie ze starszymi braćmi – Albrechtem i Jerzym. Rezydował początkowo w Kłodzku, a po śmierci Jerzego (1502) przeniósł się do Oleśnicy. Po śmierci Albrechta (1511) stał się posiadaczem całego ojcowskiego majątku, a od 1515 r. jedynym męskim przedstawicielem rodu Podiebradów. W 1500 r. Podiebradowie sprzedali hrabstwo kłodzkie księciu Janowi opolskiemu, a w 1509 r. miasto Ziębice. W 1517 r. Karol I sprzedał Wołów i Ścinawę Janowi Thurzo, młodszemu bratu biskupa wrocławskiego – również Jana. Pomimo tego, Karol I był ostatnim Podiebradem, którego znaczenie wychodziło poza Śląsk. Był też ostatnim Podiebradem, który posiadał znaczenie i pozycję w polityce Królestwa Czech, rządzonego wówczas przez Jagiellonów czesko – węgierskich. W 1515 r. król Władysław Jagiellończyk mianował Karola swoim doradcą, a jego syn tę nominację odnowił. W 1519 r. został zwierzchnim wójtem Górnych Łużyc, w 1523 r. namiestnikiem Królestwa Czeskiego, w 1524 r. namiestnikiem Dolnego Śląska i dożywotnim starostą księstwa głogowskiego, w 1528 r. został mianowany przez cesarza Ferdynanda I Habsburga namiestnikiem Górnego Śląska. W 1532 r. potwierdzono mu dożywotnio wszystkie sprawowane urzędy.

 

Drzewo genealogiczne Podiebradów (wg M.Dziedzica)

 

Karol I odzyskał księstwo ziębickie z Ząbkowicami w 1514 r., a w latach 1524 – 1532 odnowił zniszczony w końcu XV w. zamek, do którego uroczyście się przeniósł w 1532 r., przenosząc równocześnie stolicę księstwa Ziębickiego do Ząbkowic. Była to pierwsza budowla o cechach renesansowych na Śląsku, zaprojektowana przez architekta i budowniczego zamku praskiego – Benedykta Rieda. Warto dodać, że już w 1522 r. książę nawiązał kontakt listowny z Marcinem Lutrem, interesując się ideami reformacji, ale do śmierci pozostał katolikiem. Pod koniec życia tytułował się: Karol I, książę ziębicki na Śląsku, w Oleśnicy i w Opawie, hrabia kłodzki, pan Kunštatu i Podiebradów, namiestnik Królestwa Czeskiego, namiestnik Dolnego i Górnego Śląska, zwierzchni wójt Łużyc, starosta księstwa głogowskiego.

 

Zamek w Ząbkowicach wg. F.B.Wernera

 

Zmarł w dniu 31 V 1536 r. na zamku w Ząbkowicach ( istnieją rozbieżności co do daty śmierci, niektórzy historycy podają dzień 21 V ). Według Aeluriusa zwłoki księcia w dniu 3 VI uroczyście przeniesiono z zamku do kościoła klasztornego o.o. Dominikanów, gdzie odprawiono mszę żałobną. Stąd kondukt ruszył do kościoła parafialnego, wówczas p.w. Najświętszej Marii Panny, gdzie znowu odbyło się nabożeństwo, po czym ciało złożono koło ołtarza głównego w krypcie książęcej, będącej jeszcze w budowie. Jego żona Anna mieszkała nadal na zamku w Ząbkowicach do 1538 r., i w tym roku przeniosła się do Ziębic, gdzie zamieszkała w t. zw. nowym zamku, gdzie zmarła w dniu 27 X 1541 r., a 2 XI została pochowana obok męża w krypcie książęcej.

 

Tzw. nowy zamek w Ziebicach (rysunek J. Langera)

 

 Epitafium Karola I z kościoła św. Jerzego w Ziębicach

 

Grosz Karola I, 1528 r.

 

2.Opis i stan zachowania nagrobka

 

Nagrobek pary książęcej Karola I i Anny żagańskiej jest dziełem późnogotyckim. Postacie małżonków zostały przedstawione na płycie wierzchniej w pozycji leżącej, z otwartymi oczami, oczekujące zmartwychwstania. Nogi zmarłych oparte są na dwóch lwach, które według średniowiecznej tradycji symbolizowały pokonane zło. Posągi książęce zostały opracowane w pełnej rzeźbie. Układ ciał jest naturalny, zgodny z prawami ciążenia i budową anatomiczną człowieka, z wyjątkiem wadliwego skrótu lewej ręki Karola I. Książę ma po lewej swojej stronie miecz, a po prawej misericordię. W prawej trzyma chorągiew z herbem złożonym z jego herbu rodowego i herbów ziem rządzonych przez Podiebradów. Są to znaki panów z Kunštatu, księstwa ziębickiego, księstwa oleśnickiego, księstwa głogowskiego i hrabstwa kłodzkiego. W chwili śmierci Podiebradowie rządzili tylko księstwem ziębickim i oleśnickim. Postać księcia jest ujęta statycznie, natomiast figura Anny żagańskiej, a w szczególności jej szaty oraz trzymany przez księcia proporzec herbowy wykazują silny ruch. Widoczny jest on w układzie płaszcza, który ma wydłużoną prawą połę, a lewą podciągniętą do góry. Dynamizm tej części rzeźby silnie kontrastuje ze spokojnym i dobrodusznym wyrazem twarzy księżnej. Nad głową Anny znajduje się herb księstwa żagańskiego.

 

T. Blätterbauer, Pomnik nagrobny Karola I i Anny żagańskiej (1872)

 

Na obu bocznych ścianach pomnika oraz na krótszym boku po stronie głów pary książęcej znajdowało się niegdyś łącznie 14 tarcz herbowych. Obecnie zachowało się jedynie sześć po stronie figury księżnej Anny. Są to, wymieniając od strony stóp, herby: księstwa opolskiego, Bawarii, Sycylii, Badenii, księstwa ziębickiego i Lotaryngii. O tym, że pierwotnie były tutaj inne herby, informują napisy nad nimi, które wymieniają w tej samej co poprzednio kolejności następujące herby: księstwa opolskiego, Saksonii, Turyngii, księstwa opawskiego i księstwa ziębickiego oraz panów z Častolovic. Spośród brakujących zachował się jedynie herb księstwa opawskiego leżący obok nagrobka. Należą one do przodków księżnej, podobnie jak nie istniejący dziś herb panów z Koldic, który znajdował się na krótszym boku pomnika.

 

Na dłuższym boku obecnie przysuniętym do ściany kaplicy znajdowały się niegdyś, idąc od stóp do głowy: figury księcia, herby jego krewnych: Brandenburgii, Bawarii, Mediolanu, Badenii, Lotaryngii i Wirtembergii. Do tej grupy należał także herb Sycylii, umieszczony na krótszym boku na wysokości głowy księcia. Wymienione herby należą wyłącznie do krewnych Karola I od strony matki, ponieważ jego agnaci nie byli pochodzenia dynastycznego. Dziadek księcia, król Czech Jerzy z Podiebradów, wywodził się z rodziny szlacheckiej. Pomnik obiega łaciński napis: Anno D. 1536 21 May O)byt Seriniss: P. Carolus Dux Monsterberg: Ols: Troppe: Tschastalowicz: Duringen: Sachsen: Oppeln: Cymes Glazens: Sub hoc Lapide Sepultus. Anno D. 1541 28 Octobris Obyt Illustr. Anna: Ducissa: Sagan: Conjux: Illustr: P. Caroli Hic Sepulta. Ulricus Statuarius Lapicida ( W roku Pańskim 1536 dnia 21 maja zmarł najjaśniejszy pan Karol, książę ziębicki, oleśnicki, opawski, castolovicki, turyński, saski, opolski, hrabia kłodzki. Pod tym kamieniem spoczywa. W roku pańskim 1541 dnia 28 października zmarła najjaśniejsza Anna, księżna żagańska, małżonka najjaśniejszego księcia Karola. Tu spoczywa. Ulryk rzeźbiarz i kamieniarz).

 

T. Blätterbauer, Tarcze herbowe z pomnika książęcego (1872)

 

Postacie Karola i Anny oraz tarcze herbowe wykonane zostały z szarego piaskowca, pozostałe elementy z czerwonego.

Reasumując należy stwierdzić, że nagrobek ma formę zdecydowanie późnogotycką, o czym świadczy kompozycja pełnoplastycznych figur i umieszczenie tarcz herbowych na płycie wierzchniej i bokach tumby.

Nagrobek pary książęcej Karola I i Anny żagańskiej jest dziełem mistrza Ulryka, o czym mówi inskrypcja obiegająca pomnik, który według ząbkowickiego kronikarza Martina Koblitza pochodził z Żagania. Część badaczy utożsamia twórcę nagrobka z Janem Urlykiem z Ząbkowic, który występuje w źródłach wrocławskich w latach 1563 i 1565 jako architekt Jego Królewskiej Mości Króla Polski ( chodzi o Zygmunta Augusta) oraz w Krakowie w latach 1557 – 1582. Utożsamienie obu postaci dzisiaj nie jest możliwe z powodu braku danych o twórczości królewskiego architekta.

 

 Nagrobek został wykonany w 1544 r. i ustawiony w prezbiterium na krypcie książęcej przed ołtarzem głównym. W 1550 r. otoczono go żelazną kratą wykonaną przez ząbkowickiego kowala Adama Hübriga.

 

Prezbiterium kościoła św. Anny, widok na kryptę Podiebradów (płyta w posadzce przed ołtarzem), fot. A. Koralewicz (1985)

 

W 1639 r. w związku z postawieniem nowego ołtarza głównego usunięto tę kratę, gdyż zajmowała zbyt dużo miejsca. Następny raz zajmowano się nagrobkiem w latach 30. XVIII w. W dniu 4 VII 1735 r. przesunięto nagrobek ze środka prezbiterium, znad krypty książęcej pod ścianę północną. Nagrobek przeszkadzał bowiem w prowadzeniu mszy świętej i udzielaniu komunii.

 

Następna zmiana miała miejsce w 1815 r., kiedy to nagrobek książęcy przeniesiono do kaplicy Kauffunga, gdzie znajduje się do dzisiaj. Należy również wspomnieć, że we wrześniu 1864 r. została otwarta krypta książęca pod prezbiterium kościoła. Doczesne szczątki księcia Karola I i jego żony zostały złożone w dwóch nowych trumnach. Otwarcia krypty dokonano również w latach 30. XX w.

 

Kaplica Kauffunga

 

Stan dzisiejszy

 

Nagrobek pary książęcej znajduje się dzisiaj w kaplicy Wniebowstąpienia Pańskiego, zwaną też kaplicą Kauffunga.

Została ona wzniesiona na rzucie pięciokąta i nakryta sklepieniem trójdzielnym, opartym na ustawionym na środku filarze Pomieszczenie to jest bardzo ciemne, posiada tylko jedno okno, w którym znajduje się witraż o motywach geometrycznych.. Pomieszczenie jest dzisiaj zaniedbane, mimo, że znajduje się tutaj kilka cennych płyt nagrobnych. Kaplicę tę wybudowano w 1810 r. i pełniła ona wówczas funkcję południowej kruchty.

 

T Blätterbauer, kaplica Kauffunga, wnętrze (1872)

 

Pomnik grobowy księcia Karola I i jego żony jest w złym stanie. Posiada kartę obiektu zabytkowego, która znajduje się w biurze Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, o/ zamiejscowy w Wałbrzychu, założoną w 1983 r., na podstawie której został wpisany do rejestru zabytków w październiku 1988 r., nr rej. 451/22. W opisie stanu zachowania obiektu czytamy: „nagrobek już z chwilą przeniesienia do kaplicy Kauffunga został zdekompletowany. Ze względu na zbyt małą powierzchnię pomieszczenia nie zmontowano dwóch boków

( obecnie dotykają do ściany), drobne fragmenty gzymsu leżą osobno. Cały montaż nagrobka został przeprowadzony niestarannie (szerokie spoiny, krzywizny itp.), zmieniono wówczas najpewniej pozycję lwów. Ponadto w figurach widoczne są różnej wielkości ubytki i obtłuczenia, brak prawej stopy księcia, obu dłoni księżnej, częściowo uszkodzone labry i korony przy tarczach. Podczas montażu uszkodzono również napisy, małe kreski oznaczają braki liter.

Należy również wspomnieć, że 2 herby z nagrobka znajdują się w muzeum w Ziębicach. Znalazły się tam prawdopodobnie jeszcze w 1942 r. gdy miejscowy rzeźbiarz Henneck miał przeprowadzić jego restaurację i pozostały do czasu obecnego.”

 

Nagrobek Podiebradów, stan dzisiejszy (2005)

 

Tarcze z Ziębic (2005)

 

 Należy w tym miejscu zauważyć, że idea odrestaurowania i przeniesienia nagrobka nie jest nowa. Już w 1915 r. ówczesny Konserwator Zabytków Sztuki Prowincji Śląskiej zalecił przeniesienie pomnika z kaplicy Kauffunga w inne miejsce i zabezpieczenie luźnych części, które od niego odpadły. Nie zostało to jednak zrealizowane. Pod koniec 1940 r. kościół odwiedził radca budowlany Hertzog, który 7 grudnia tego roku napisał do konserwatora o złym stanie zabytku. Konserwator szybko podjął działanie i już 10 I 1941 r., po wizycie na miejscu potwierdził, że zabytek jest w złym stanie. Wkrótce zalecił jego naprawę rzeźbiarzowi Johannowi Henneckowi z Ziębic, który miał uzupełnić brakujące elementy. Prace konserwatorskie miały być wykonane w 1942 r., bowiem w prasie lokalnej w dniu 10 I 1942 r. pojawiła się na ten temat notatka. Prawdopodobnie nie zostały wykonane, bowiem byłoby to dzisiaj widoczne.

 

Warto dodać, że w 2005 r. grupa działaczy Klubu Regionalnego Ziemi Ząbkowickiej PTTK podjęła próbę dokonania rewaloryzacji nagrobka, jednak z powodu braku zainteresowania władz kościelnych i świeckich bez rezultatu. Należy do tego projektu powrócić.

 

 

Opracował: Jerzy Organisciak

 

 8. Literatura

 

1. Dziedzic M., Organiściak J., Ząbkowickie opowieści – zabytki Ząbkowic Śl., Ząbkowice Śl. 2000.

2. Głogowski S., Genealogia Podiebradów, Gliwice 1997.

3. Kopietz J.A., Kirchengeschichte des Fürstentums Münsterberg und Weichbildes Frankenstein, Frankenstein 1885.

4. Am Born der Heimat, hrsg. H. Gabriel, Kamenz 1926.

5. Bericht des Provinzial – Konservators der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien über seine Tätigkeit, 1891 – 1931.

6. Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. 2, Die Landkreise des Reg. – Bezirks Breslau, Breslau 1889.

7. Kłębowski J., Renesansowa rzeźba na Śląsku 1500 – 1600, Poznań 1967.

8. Zlat M., Śląska rzeźba nagrobkowa XVI wieku wobec włoskiego renesansu, [w:] Ze studiów nad sztuką XVI wieku na Śląsku i krajach sąsiednich, Wrocław 1968.

9. APWr. Zespół Konserwator Zabytków Prowincji Dolnośląskiej. Frankenstein. Kath. Pfarrkirche 1936 – 1942, Sygn. 148.

10. WKZ o/Zamiejscowy Wałbrzych, Karta obiektu zabytkowego- nagrobek pary książęcej, nr 451/22, Wałbrzych 1983.

11. Nowak L., Leksykon artystów Ziemi Ząbkowickiej, msnp, 2010-12-10

12.  Zlat M., Ząbkowice Śl. , informator DTSK, 1965